‘Soms is de werkelijkheid te bizar’

Als de werkelijkheid ongeloofwaardig wordt, kan de schrijver er niets mee. Daarom moet je weglaten wat te bizar is voor woorden, vindt schrijver en journalist Frank Westerman.

Op verzoek van de redactie van de Boekenkrant reisde ik naar Assen waar Frank Westerman in een plaatselijk boekhandel een presentatie gaf over zijn  boek In het land van de ja-knikkers.

Frank Westerman - In het land van de ja-knikkers.

In zijn bundel beschrijft hij verschillende gebeurtenissen waarin de NAM, de Nederlandse Aardolie Maatschappij, een hoofdrol speelt. Het bedrijf dat olie- en gas wint en vooral in Groningen  onder vuurt ligt, was in het Drenthe van Westermans jeugd alom aanwezig. “Ik ben een NAM-kind”, zegt hij terugdenkend aan die tijd. In zijn geboortedorp Emmen stond vrijwel alles in het teken van de NAM. In het nabijgelegen Schoonebeek drukten in de na-oorlogse jaren NAM-medewerkers op bijna alles hun stempel. Zwarte kevers, de bedrijfsauto’s van de oliemaatschappij domineerden het straatbeeld. Buitenlanders hingen aan de bar van het plaatselijk café, er verrees een overdekt zwembad en een boortoren werd een bezienswaardigheid die de moeite waard was om er een dagje uit aan te besteden.

“U kunt zo prachtig vertellen”, zegt de bejaarde dame die Frank Westerman hartelijk de hand schudt in de boekwinkel in Assen. Zij is niet de enige die zich verheugt op wat er komen gaat. Op de klapstoelen zitten enkele tientallen toehoorders die niet alleen fervent lezer van Westermans boeken zijn, maar de schrijver ook graag horen praten. Voor Westerman is Assen bekend terrein. Hij is geboren in he naburige Emmen en opgegroeid in de Drentse hoofdstad.

Als Westerman vertelt over de periode waarin de oliewinning in Drenthe voor zoveel ingrijpende veranderingen zorgde, hangen de toehoorders aan zijn lippen. Niet zo verwonderlijk, want onder hen bevinden zich naast de vader van de schrijver ook andere oud-werknemers van de NAM. Als we tijdens een korte pauze met de mannen en vrouwen van toen praten, bevestigen zij het beeld dat Westerman schetst. “Ja, zo was het.”

“Drama’s spelen zich ook vlakbij af”

Is het boek dat Westerman onlangs aan zijn omvangrijke oeuvre toevoegde dan alleen interessant voor degenen die een band hebben met het Drentse land? Nee, want de schrijver is een begaafd verteller en hij laat zien dat spannende, boeiende, komische en tragische gebeurtenissen zich niet alleen voordoen in een ver land. “Toen ik in Wageningen tropische cultuurtechniek studeerde, was voor ons alleen wat aan de andere kant van de wereld gebeurde interessant. Onzin natuurlijk, want de drama’s spelen zich ook vlakbij af.” 

Westerman doelt daarbij op de moord op de Wageningse Marian Heij die jarenlang een boekwinkel dreef in het centrum van Wageningen. Totdat zij viel voor een man die uiteindelijk haar moordenaar werd. “Zij was de spil in alles wat er in Wageningen en omgeving op het literaire vlak gebeurde. Marian formeerde boekenclubs en organiseerde lezingen. En toen was ze dood.”

In Het land van de ja-knikkers beschrijft Westerman onder andere het drama rond de vermoorde boekhandelaar. Hij praat met de mensen die haar van nabij hebben zien veranderen van een gepassioneerd boekenliefhebber tot een vrouw die door steeds minder mensen in haar omgeving werd begrepen. Zijn reportage leest als een thriller waarvan de lezer nauwelijks beseft dat het gaat om een beschrijving van de rauwe werkelijkheid.

Frank Westermann - De Graanrepubliek
Aan de hand van de opkomst en ondergang van de Groninger graanbaronnen vertelt Frank Westerman hoe het boerenerf de afgelopen honderd jaar door de stormen van de geschiedenis is gegeseld.

“Vaak is die werkelijkheid te bizar voor woorden”, zegt Westerman. Als voorbeeld noemt hij de boortoren die, toen er van alles misging, geheel door de aarde werd verzwolgen. Alles in de naaste omgeving van het gevaarte verdween in een krater die een doorsnede van ruim tweehonderd meter bereikte. Nog steeds ligt de stalen constructie begraven in de Drentse bodem. “Alleen de caravan van de bewaker overleefde het drama”, herinnert de auteur zich. “Ik houd van de ironie van de werkelijkheid”, zegt Westerman, “maar tegelijk is die werkelijkheid vaak onbruikbaar voor de schrijver, omdat zij zo ongeloofwaardig kan zijn”.

Meer dan een nietje en een kaftje

Lang heeft hij geaarzeld om stukken die hij elders had gepubliceerd of die eerder buiten de boot waren gevallen alsnog in een boek te bundelen. “Met een doos  knipsels en fragmenten toog ik naar mijn uitgever die er een zomerse week aan besteedde om een eerste selectie te maken. Vervolgens kozen wij samen artikelen uit die een zekere samenhang hebben. Je kunt niet zomaar eerder geschreven stukken op een stapel leggen, er een nietje doorheen slaan en er een kaftje omheen doen”, vindt Westerman. “Bundelen van artikelen in een boek is meer dan dat.”

In het najaar van 2016 werd Westerman als eerste auteur van literaire reportages benoemd tot gastschrijver aan de Universiteit van Leiden. “Anders dan je zou denken, zat ik daar niet in een kamertje gebogen achter mijn werktafel om te schrijven maar om college te geven.” In vier openbare ‘anatomie-lessen’ ontleedde hij de literaire reportage tot op het bot. Met zijn gast- en hoorcolleges trad Westerman in de voetsporen van 31 illustere voorgangers, allemaal fictieschrijvers, waaronder Gerard Reve. “In mijn repliek aan Reve beaamde ik dat je als schrijver soms dingen weg moet laten. Ook als reportageschrijver maak ik keuzen. Michelangelo zei het al, het beeld is er. Je hoeft het alleen maar te bevrijden uit het marmer. Dat is precies wat ik doe”, zegt Westerman.

Biografie Frank Westerman

Na zijn studie aan de Landbouwuniversiteit Wageningen vertrok Frank Westerman (1964) naar de Andes in Peru waar hij een jaar woonde. Hij schreef onder andere voor Het Parool en de Volkskrant, werkte als verslaggever voor NRC Handelsblad en was correspondent in Moskou en Belgrado. Hij verbleef in Roemenië kort voor de val van het regiem van Nicolae Ceausescu. Als enige Nederlandse journalist deed hij verslag van het drama dat zich in Srebrenica afspeelde. Zijn eerste boek, De Brug over de Tara, verscheen in 1994.

Dit artikel verscheen in de Boekenkrant in april 2017

Een selectie van de boeken van Frank Westerman

Geplaatst in publicaties en getagd met .

Wat is jouw mening?